18:20

لغتنامه ی دهخدا بالا خره بر روی اینترنت قرار گرفت. معلوم نیست چه کس یا کسانی آن را روی اینترنت گذاشته اند. حتی هویت ثبت کننده ی loghatnaameh.com هم پنهان است. این که چنین پروژه ای توسط نهادی غیر انتفاعی انجام شده یا نه و این که آیا برای این کار از جایی پول گرفته اند یا نه هنوز مشخص نیست، ولی به احتمال زیاد می توان چنین باور داشت که روی اینترنت آوردن لغتنامه کار نهادی فرهنگی و غیر انتفاعی نیست چون اگر چنین بود اسم آن در جایی در وبسایت لغتنامه آمده بود و از منابع پشتیبانی مالی هم تشکری شده بود، همان طور که در مورد لغتنامه ی استاینگس و حییم می توان جزییات منابع مالی، شیوه ی کار، و نکات فنی را در وبسایتشان دید. بامزه اینجاست که با وجود همه ی پنهان کاری ها دست اندرکاران وبسایت لغتنامه ی دهخدا هنوز روی آن را دارند که از مردم کمک مالی بخواهند و عجیب تر آن که عده ای هم کمک می کنند بی آن که بدانند برای کدام شخص یا موسسه پول می فرستند.

موسسه ی دهخدا در سال ۱۳۲۴ (۱۹۴۵ میلادی) در شرایطی تاسیس شد که معدود ناشران داخلی قدرت سرمایه گذاری برای انجام پروژه ای اینچنین و انتشار چنین کتابی را نداشتند. هدف از تاسیس موسسه در دسترس قرار دادن کتاب برای عموم با بهایی مناسب بود. از سال های میانی دهه ی نود میلادی با فراهم بودن رسانه ای مانند اینترنت انتظار می رفت که لغتنامه روی اینترنت قرار گیرد تا هدف اولیه ی تاسیس چنین نهادی تامین شود. به جای این کار به نظر می رسد موسسه ی دهخدا بیشتر در تلاش بود تا از راه انتشار این لغتنامه پولی در بیاورد. لغتنامه ی دهخدا سال ها در فرمت الکترونیک به صورت سی دی موجود بود ولی موسسه آن را بر روی اینترنت عرضه نکرد. نشری پانزده جلدی از لغتنامه و همین طور چاپی دو جلدی از آن انجام شده است ولی هنوز موسسه لغتنامه را روی اینترنت نگذاشته است. شاید هم دست اندرکاران موسسه تا همین چند ماه پیش اصلا نمی دانستند اینترنت یعنی چه. کسی چه می داند؟

به هر حال هر چه هست لغتنامه اکنون روی اینترنت است. هنوز بسیاری از ابزارهایی که یک لغتنامه ی آنلاین باید داشته باشد ندارد، ولی با تمام کمبودها در دسترس است. کاری که بایستی سال ها پیش توسط یک موسسه ای دولتی که تنها برای این کار تاسیس شده انجام می شد توسط عده ای در خارج از کشور به طور پنهانی انجام شده است. شاید چندان هم بد نشده باشد. نفسِ این عمل که مجلس ایران در سال ۱۳۲۴ رای به تحویل این پروژه به دانشگاه تهران داد شاید به این معنی بود که لغتنامه را متعلق به همه ی ملت ایران و به زبانی دیگر «متعلق به عموم» (public domain) می دانست. هدف این بود که لغتنامه در اختیار همگان قرار گیرد و این چیزی است که با انتشار اینترنتی آن میسر شده است.

ناکارآمدی موسسه ی دهخدا را با حسابی سرانگشتی در مقایسه با موسسه ی فرهنگنامه های جنوب آسیا می توان فهمید. موسسه ی دهخدا با پنجاه و چند سال عمر و بهره وری از امکانات مالی دولتی و حمایت علمی دانشگاه تهران حاصلی جز چاپ یک لغتنامه ی پانزده جلدی، یک سی دی بی مصرف (که من هیچ وقت نتوانستم از آن استفاده کنم)، و برگزاری تعدادی کلاس زبان فارسی نداشته است. موسسه ی فرهنگنامه های جنوب آسیا در مدت سه سال (۲۰۰۲-۱۹۹۹) با تعداد معدودی کارمند، حمایت علمی دانشگاه شیکاگو و کلمبیا، و بودجه ای معادل چهارصد و پنجاه و سه هزار و هفتاد و یک دلار توانسته است سی و پنج لغتنامه به زبان های جنوب آسیا را با کیفیتی خوب و به شیوه ای علمی دیجیتال کند و روی اینترنت قرار دهد (گزارش به صورت PDF). ناکارآمدی موسسه ی دهخدا حتی در مقایسه با ناشرین داخلی نیز کاملا مشهود است: انتشارات فرهنگ معاصر در مدت ۲۸ سال موفق به تولید و نشر ده ها واژه نامه شده است که بسیاری از آنها محصول واحد پژوهش همین انتشارات اند.

بامزه این جاست که روی اینترنت رفتن لغتنامه باعث شده که موسسه ی دهخدا هم تکانی به خودش بدهد و به تکاپو بیفتد کاری را که سال ها پیش باید انجام می داد انجام دهد. مدیر موسسه ،حمیدرضا مرادی، در مصاحبه ای با خبرگزاری مهر گله مند است که سایت های «میبوسرچ» و «لغتنامه دات کام» بدون مجوز این کار را کرده اند. کسی نیست بپرسد شما که سال ها مجوز داشتید و برای این کار پول می گرفتید و دم و دستگاهی برقرار کرده بودید چرا این کار را زودتر نکردید؟ انگار حفظ مجوز برای آقایان از انجام کارشان مهم تر است. حالا اگر موسسه ی دهخدا قادر به انجام وظیفه اش نیست ولی چند نفر در خارج از کشور می توانند لغتنامه را در دسترس همگان قرار دهند اشکال آن چیست؟